تبلیغات
پایگاه تخصصی ژئوماتیک و عمران - وسایل مربوط به تعیین امتداد
سه شنبه 2 شهریور 1389

وسایل مربوط به تعیین امتداد

   نوشته شده توسط: تلگرام MzR_F    نوع مطلب :نقشه برداری ،

- شاقول
- گونیای مساحی
- قطب نما
- شیب سنج (Clinometer)
- شاخص مدرج
- تکیه گاه
- تراز
- تراز بنائی
- تراز کروی

- شاقول
شاقول وسیله تعیین امتداد خط قائم در هر نقطه است.
شاقول نقشه برداری باید قدری سنگین باشد که در اثر وزش بادهای ملایم منحرف نگردد.
  
- گونیای مساحی
وسیله ای است که می توان از نقطه واقع بر یک امتداد عمودی از آن اخراج کرد و یا از نقطه واقع در خارج خطی عمودی بر خط فرود آورد.
این گونیا به انواع مختلف ساخته می شود. ساده ترین آنها عبارتست از صفحه ای که دارای چهار شاخه عمود بر هم است و در انتهای هر شاخه تیغه ای عمود بر سطح شاخه وجود دارد در یکی از تیغه ها شکافی و در تیغه مقابل آن سوراخ کوچکی تعبیه شده و بنابر ساختمان خطوط واصل بین تیغه های متقاطع بر هم عمودند این دستگاه روی سه پایه ای قابل نصب است چنانچه نقطه را بر امتداد قرار دهیم بطوریکه بر امتداد منطبق شود امتداد جهت عمود را نشان می دهد.
دو نوع دیگر گونیای مساحی ساخته شده که عبارتست از گونیای آینه ای و منشودی.

گونیای مساحی آینه ای:
دو آینه بسیار کوچک که با هم زاویه 45 درجه تشکیل می دهند روی صفحه فلزی نصب شده و می توان شاقولی را زیر آن آویزان کرد.
بر طبق قوانین انکسار اشعه ای که بر آینه برخورد کند پس از دوبار انعکاس عمود بر امتداد ورودی خارج می شوند



گونیای مساحی منشوری:
در گونیای منشوری بجای دو آینه مسطح از یک منشور پنج ضلعی که دو وجه آن جیوه اندود شده و زاویه بین این دو وجه 45 درجه می باشد استفاده می گردد.
مزیت آن بر گونیای آینه ای آن است که چون زاویه 45 درجه آن ثابت است بنابراین احتیاجی به کنترل و تصحیح ضمن کار ندارد.
  
- قطب نما
قطب نما وسیله ای است که برای اندازه گیری سمت (گرا) مغناطیسی امتدادها ساخته شده است و قسمتهای اصلی آن عبارت اند از:
- عقربک مغناطیسی که روی پایه قائمی می تواند به طور آزاد و متعادل نوسان کند.
- دایره محیطی مدرج که سمت امتدادها از روی آن تعیین می شود.
- خط نشانه روی
گاهی قطب نما به طور مستقل برای تعیین جهت به کار می رود و گاهی قطب نما روی دوربینهای مخصوص نقشه برداری بنام تئودولیت Compass موسوم می شوند نصب می شود.
یک طرف عقربه مغناطیسی به رنگ تیره رنگ شده و همیشه به طرف شمال مغناطیسی متوجه است.
دایره محیطی مدرج از صفر تا 360 در جهت حرکت عقربه های ساعت مدرج است و در مقابل درجات صفر و 180 حرف N و S که معرف شمال و جنوب است نوشته شده است.
خط نشانه روی دو تیغه عمود بر صفحه قطب نماست که یکی دارای یک سوراخ و دیگری دارای یک شکاف است که در وسط آن سیم نازکی نصب شده سوراخ یک تیغه و شکاف تیغه مقابل سطح ( نشانه روی را ایجاد می کند) که چشم پشت سوراخ باید قرار گیرد. اگر بوسیله خط نشانه روی قطب نما را در امتداد هم قرار دهیم عقربه آن که همیشه به سمت شمال می ایستد در مقابل درجات محیطی پس از چند نوسان خواهد ایستاد که در این صورت زاویه امتداد با جهت شمال مغناطیسی روی دایره مدرج محیطی قرائت می شود.
قطب نماها به انواع مختلف و با متعلقات متفاوتی ساخته شده که اصول کلی همه آنها یکی است.
نوع دیگر قطب نما بنام جعبه انحراف دهنده در نقشه برداری بکار می رود که فقط برای توجیه دوربین نقشه برداری یا تخته نقشه برداری است. و آن عبارت است از عقربه مغناطیسی که داخل جعبه مستطیل شکل روی پایه قائمی می توان نوسان کند قسمت آبی رنگ آن جهت شمال را نشان می دهد.
اگر وسیله ای که جعبه انحراف دهنده را روی آن نصب نموده اند طوری قرار دهیم که عقربه مغناطیسی روی علامت شمال قرار گیرد خط قرالروی وسیله نقشه برداری در سمت شمال مغناطیسی توجیه شده است.
  
- شیب سنج (Clinometer)
وسیله ایست که می توان با آن شیب زمین یا زاویه هر امتداد را با خط قائم اندازه گرفت و بطور خلاصه تشکیل شده است از یک قراولروی و یک اندکس که متصل به وزنه ایست در اثر قوه جازبه مانند شاقول در امتداد قائم قرار می گیرد و خط اندکس در مقابل دایره مدرجی زاویه خط قراولروی را با افق مشخص می کند بر طبق همین اصول انواع و اقسام آن ساخته شده است.

- شاخص مدرج
در نقشه برداری و مخصوصاً در کارهای ترازیابی که اختلاف ارتفاع بین نقاط را تعیین می کنند از شاخص مدرج استفاده می شود. و آن عبارت است از خط کش بزرگی که طول آن 4 متر بوده و عرض آن حدود 15 سانتی متر و ضخامت آن 2 تا 3 سانتیمتر می باشد.
چون حمل ونقل شاخص 4 متری مشکل است معمولاً تاشونده بوده و از 2 تکه که روی هم لولا شده اند تشکیل می شود. درجات شاخص به انواع مختلف با رنگ روی آن مشخص شده و انواع آن در شکل زیر دیده می شود. هر 10 سانتیمتر به 10 سانتیمتر اعداد روی آن نوشته شده و برای هر متر طول یک علامت یا عدد نیز ذکر شده است در پشت شاخص 2 دستگیره برای نگهداشتن آن نصب شده و برای آنکه شاخصدار، شاخص را به طور قائم نگهدارد تراز کوچکی کروی به آن متصل می کنند.
  
- تکیه گاه
در عملیات ترازیابی نسبتاً دقیق و خیلی دقیق شاخص را روی زمین قرار نمی دهند بلکه قبلاً میخهای چوبی و یا آهنی در زمین فرو برده و شاخص را روی آن قرار می دهند تا در اثر فرو رفتن شاخص در زمین دقت عملیات کم نشود.
گاهی اوقات تکیه گاههای متحرکی را به کار می برند که از چدن یا آهن ساخته شده و دارای سه پایه تیز کوچک است که در زمین فرو رفته مانع حرکت جانبی تکیه گاه می شوند. در بعضی از این تکیه گاهها دو برآمدگی روی آن دیده می شود که در ترازیابیهای دقیق از آنها استفاده می کنند.
  
- تراز
یکی از وسایل بسیار مهم در نقشه برداری که تقریباً با تمام اسبابهای نقشه برداری تنظیم می شود تراز است. تراز هم به تنهایی برای افقی کردن یک خط یا یک سطح مورد استفاده است و هم با دوربین های نقشه برداری به منظور قائم نمودن محور آنها به کار می رود.
تراز تشکیل شده است از یک لوله شیشه ای که دارای انحنای بسیار کمی بوده و داخل آنرا مایع بسیار سیال از قبیل (الکل – اتر) پر کرده و فقط حباب کوچکی هوا در آن باقی مانده است این لوله شیشه ای را داخل محفظه آهنی یا چوبی ثابت نموده و این محفظه بوسیله پیچ تنظیم و یک لولا به سطح دیگری به نام سطح اتکا متصل شده است. در وسط شیشه درجاتی به طور قرینه در دو طرف ایجاد شده و قسمت وسط که دو خط آن با رنگ قرمز مشخص شده درجه تنظیمی تراز است. اگر تراز تنظیم باشد موقعی که حباب در مقابل درجات تنظیمی قرار گیرد خط مماس بر حباب که هادی تراز نامیده می شود موازی سطح اتکاء خواهد بود. و چون خط مماس بر حباب افقی است بنابراین سطح اتکاء تراز نیز افقی می باشد پیچ تنظیم برای آن است که اگر خط هندسی (خط مماس بر وسط درجات تنظیمی) یا سطح اتکاء موازی نباشد می توان آنرا تنظیم کرد.
  
- تراز بنائی
تراز بنائی مانند ترازی است که شرح داده شد فقط سطح اتکاء همان محفظه است که شیشه در آن نصب شده است و در تراز بنایی چون نمی توان آن را تنظیم کرد لذا باید هر چند وقت یک بار پس از آزمایش فوق الذکر نشانه های جدیدی روی شیشه با مداد رنگی رسم کرد.
  
- تراز کروی
تراز کروی که برای افقی کردن تقریبی سطوح یا قائم نمودن شاخص به کار می رود عبارت است از یک عرق چین کروی که داخل آن را مایع فراری ( اتر- الکل) پر شده و حبابی در آن باقی مانده است اگر طوری این عرق چین را نسبت به سطح اتکاء آن ثابت کرده باشیم که خط وصل از مرکز عرق چین عمودیبر سطح اتکاء باشد در این صورت تراز نتظیم خواهد بود و هرگاه تراز طوری قرار گیرد که حباب در مقابل نقطه نشانه بایستد محور تراز قائم بوده و سطح اتکاء افقی خواهد شد. وضع نسبی محور تراز و سطح اتکاء بوسیله سه پیچ کوچک قابل تنظیم است و برای تنظیم تراز کروی از یک سطح کاملاً افقی استفاده می شود که پس از قرار گرفتن تراز روی آن باید حباب در مقابل نقطه نشانه بایستد.


پایگاه ملی داده های علوم زمین